Η μετάφραση της Ζυστίν του Σαντ ως ιδεολογικοπολιτική πράξη: Η περίπτωση του μεταφραστή Λευτέρη Αποστόλου

Abstract

Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να παρουσιάσει μια μεταφρασεολογική προσέγγιση πάνω στην πρώτη ελληνική μετάφραση του μυθιστορήματος Ζυστίν του Μαρκησίου ντε Σαντ, όπως αυτή αποδόθηκε από τον Λευτέρη Αποστόλου το 1966. Η έκδοση της μετάφρασης τοποθετείται στο πολιτισμικό και πολιτικό πλαίσιο της μετεμφυλιακής Ελλάδας και αναλύει πώς ορισμένες βιωματικές εμπειρίες του μεταφραστή — εξορία, φυλακή, πολιτική στράτευση και διωγμοί — συνετέλεσαν στην ερμηνευτική του στάση απέναντι στο σαδικό λόγο. Το άρθρο ξεκινάει με μια συνοπτική σκιαγράφηση των κανόνων και των χαρακτηριστικών τα οποία πλαισιώνουν τη λογοτεχνική παραγωγή της περιόδου και καθορίζουν, αναλόγως με την τοποθέτηση του/της μεταφραστή/τριας απέναντι στην ιστορική συγκυρία τη μορφή που παίρνει το εν λόγω μεταφρασμένο ανάγνωσμα. Εν συνεχεία, καλείται να εντοπίσει ποια από τα γενικά και ειδικά «άσεμνα» χαρακτηριστικά του έργου επηρεάζουν τον μεταφραστή να συνδέσει το μεταφρασμένο αναδημιούργημά του με την κρατική βία, καταστολή και αυταρχισμό στον οποίο υποβάλλεται ως οντότητα. Η έρευνα στηρίζεται σε ένα εύρος τεκμηρίων που συνδέονται με βιογραφημένα βιώματα του μεταφραστή, τον ίδιο του τον πολιτικό λόγο και την ερμηνεία του πάνω στη σκέψη του Σαντ. Ο προσδιορισμός «άσεμνο» κατευθύνει την έρευνα να στραφεί για την θεωρητική ανάλυση σε εργαλεία μελέτης σεξουαλικότητας και φύλου. Το θεμελιακό θεωρητικό υπόβαθρο της εργασίας αντλείται από τη φεμινιστική φιλοσοφία της Σιμόν Ντε Μποβουάρ. Η προσέγγισή της παρέχει το φιλοσοφικό εργαλείο για να κατανοηθεί ο τρόπος με τον οποίο ο σαδικός λόγος, και ιδίως η λογοτεχνική του αναπαράσταση της γυναίκας, εγγράφει σχέσεις κοινωνικής κυριαρχίας, υποταγής και ελέγχου σε άμεση συνάρτηση με το φύλο. Για την διαλεκτική αντίθεση αξιοποιούνται αντισαδικές προσεγγίσεις αντλημένες από στοχαστικά δοκίμια του Michel Onfray. Σημειώνεται για τον/την αναγνώστη/τρια πως στο βαθμό που οι ξένες πηγές από τις οποίες αντλούνται τα παραθέματα εμφανίζονται στην βιβλιογραφία αμετάφραστες, σημαίνει ότι τα παραθέματα τα οποία έχουν αντληθεί μεταφράστηκαν στη διαδικασία της έρευνας.