Πολιτική αλληγορία, ψυχαναλυτικός ρεαλισμός και επιθυμία για ουτοπία στο Σφάλμα Συστήματος (2019) του Νίκου Α. Μάντη

Abstract

Ποιες αισθητικές μορφές αναδύθηκαν προκειμένου η ελληνική πεζογραφία να αρθρώσει την τραυματική κατάσταση της πρόσφατης οικονομικής κρίσης; Παίρνοντας ως μελέτη περίπτωσης το μυθιστόρημα Σφάλμα Συστήματος (2019) του Νίκου Μάντη, το τελευταίο βιβλίο μιας άτυπης τριλογίας με άξονα την οικονομική κρίση, η παρούσα μελέτη θα διατυπώσει την υπόθεση ότι ο ρεαλισμός είναι «η αισθητική δεσπόζουσα της λογοτεχνίας της κρίσης». Αφού σκιαγραφήσει την αντίληψη του Fredric Jameson για την έννοια του ρεαλισμού, θα επιχειρήσει να αναδείξει μια διαλεκτική «πολιτικής αλληγορίας» και «ψυχαναλυτικού ρεαλισμού» που διέπει το Σφάλμα Συστήματος, προτού ανιχνεύσει την ουτοπική παρόρμηση που προκύπτει σε πείσμα του αντιουτοπικού υποβάθρου του μυθιστορήματος. Πιο συγκεκριμένα, η μελέτη αρθρώνεται σε τρία μέρη: στην πρώτη ενότητα θα στραφεί στον ορίζοντα της «πολιτικής ιστορίας», εξετάζοντας τους χαρακτήρες που αποτελούν «πολιτικές αλληγορίες» πραγματικών προσώπων (Κωστής Βέρος – Αλέξης Τσίπρας, Έκτορας-Ανδρομάχη Κανάκης – Γιάνης Βαρουφάκης), με στόχο να αναδείξει το θεωρητικό πλαίσιο που συγκροτεί το ιδεολογικό υπόβαθρο της αντιουτοπίας. Η δεύτερη ενότητα εστιάζει σε δύο επινοημένους χαρακτήρες (Ρίτα και Δημήτρης), προκειμένου να φανεί ότι κατασκευάζονται στη βάση ενός ιδιότυπου «ψυχαναλυτικού ρεαλισμού» που εξηγεί τα (πολιτικά) κίνητρα των χαρακτήρων σύμφωνα με ένα εκλαϊκευμένο φροϋδικό λεξιλόγιο. Η τρίτη ενότητα επικεντρώνεται στον Άρη, τον χαρακτήρα που συγκεντρώνει την ουτοπική παρόρμηση του κειμένου, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο χαρτογραφεί γνωσιακά την ταξική του θέση. Ο υπόγειος πρωταγωνιστής της μελέτης είναι «η επιθυμία για ουτοπία», η οποία προσπαθεί συνεχώς να ξεπροβάλει, προσκρούοντας στα τείχη που υψώνει ένας αμείλικτος ρεαλισμός.